Puerta undécima
El arrepentimiento
El arrepentimiento consiste en que uno hace algo y luego se vuelve atrás y se duele de lo que hizo. Es un camino muy recto hacia la teshuvá, porque quien pecó y se arrepiente es como si no hubiera pecado.
שַׁעַר הָאַחַד־עָשָׂר – שַׁעַר הַחֲרָטָה
הַחֲרָטָה. הוּא שֶׁאָדָם עוֹשֶׂה דָּבָר, וְחוֹזֵר בּוֹ וּמִתְנַחֵם עַל הַמַּעֲשֶׂה. וְהוּא דֶּרֶךְ יְשָׁרָה מְאוֹד לְעִנְיַן הַתְּשׁוּבָה, כִּי מִי שֶׁחָטָא וּמִתְחָרֵט – כְּאִלּוּ לֹא חָטָא.
Y no hay modo de volver sin arrepentimiento, pues jamás se le perdonarán sus faltas si no se arrepiente de ellas. Tampoco la oración es aceptada sin arrepentimiento: ¿cómo va a decir «perdónanos, Padre nuestro, porque hemos pecado» quien no se arrepiente de sus faltas?
וְאִי אֶפְשָׁר לָשׁוּב בְּלֹא חֲרָטָה, כִּי לְעוֹלָם לֹא יִתְכַּפְּרוּ עֲוֹנֹתָיו אִם אֵינוֹ מִתְחָרֵט עֲלֵיהֶם. גַּם הַתְּפִלָּה אֵינָהּ מְקֻבֶּלֶת זוּלַת הַחֲרָטָה, כִּי אֵיךְ יֹאמַר ״סְלַח לָנוּ אָבִינוּ כִּי חָטָאנוּ״ כְּשֶׁאֵינוֹ מִתְחָרֵט עַל חֲטָאָיו?
Un símil: esto se parece a un rey cuyo siervo lo ofendió y pide su perdón. Si el siervo no se arrepiente en su corazón, y vuelve a cometer la ofensa cada día, el rey se irritará contra él todavía más. Lo mismo quien roba a la gente y viene cada día a pedir al rey que lo perdone, y vuelve a robar: no hay duda de que ese ladrón, con su petición de perdón, no hace sino acrecentar contra sí la ira del rey. Por eso, que se arrepienta, ore y confiese, y se proponga no volver a obrar así — entonces su oración será aceptada.
מָשָׁל: וְזֶה דּוֹמֶה לְמֶלֶךְ שֶׁעֲבָדוֹ סָרַח עָלָיו, וּמְבַקֵּשׁ מְחִילָה מֵאֵת הַמֶּלֶךְ. אִם הָעֶבֶד אֵינוֹ מִתְחָרֵט בְּלִבּוֹ, וְחוֹזֵר וְעוֹשֶׂה הַסִּרְחוֹן בְּכָל יוֹם – יִכְעַס עָלָיו הַמֶּלֶךְ בְּיוֹתֵר. וְכֵן מִי שֶׁגָּזַל הַבְּרִיּוֹת, וּבָא בְּכָל יוֹם לְבַקֵּשׁ לַמֶּלֶךְ שֶׁיִּמְחֹל לוֹ, וְחוֹזֵר וְגוֹזֵל – אֵין סָפֵק שֶׁזֶּה הַגַּזְלָן מַרְבֶּה עָלָיו רֹגֶז הַמֶּלֶךְ בְּבַקָּשַׁת הַמְּחִילָה. לָכֵן יִתְחָרֵט וְיִתְפַּלֵּל וְיִתְוַדֶּה, וְיַחֲשֹׁב שֶׁלֹּא יַעֲשֶׂה עוֹד כָּזֶה, וְאָז יִהְיֶה תְּפִלָּתוֹ מְקֻבֶּלֶת.
En cambio, quien hace un bien y luego se arrepiente de él, esa es una midá mala. Por eso debes cuidarte de no arrepentirte de los bienes que hiciste, para no perder tu recompensa. Si diste tsedaká a un pobre y más tarde él te irritó, guárdate de arrepentirte del bien que le hiciste; pues, ya que tu intención al darlo fue leshem shamaim, tu recompensa te queda reservada.
אֲבָל הָעוֹשֶׂה טוֹבָה וּמִתְחָרֵט, זֹאת מִדָּה רָעָה. לָכֵן צָרִיךְ שֶׁתִּזָּהֵר שֶׁלֹּא תִּתְחָרֵט עַל הַטּוֹבוֹת, שֶׁלֹּא תְּאַבֵּד שְׂכָרְךָ. אִם נָתַתָּ לְעָנִי צְדָקָה וְאַחַר זְמַן הִכְעִיסְךָ – הִזָּהֵר בְּךָ שֶׁלֹּא תִּתְחָרֵט עַל הַטּוֹבוֹת שֶׁעָשִׂיתָ לּוֹ; כִּי כֵּיוָן שֶׁהָיְתָה כַּוָּנָתְךָ בְּעֵת הַנְּתִינָה לְשֵׁם שָׁמַיִם, הִנֵּה שְׂכָרְךָ שָׁמוּר לְךָ.
Esta midá está muy mal vista por todos cuando uno no se mantiene firme en lo suyo: cuando dice hoy una cosa y mañana se arrepiente, y no se sostiene en su palabra; cuando hace un voto de ayunar, o de dar tsedaká, o de estudiar Torá, y se arrepiente — eso es malo.
הַמִּדָּה הַזֹּאת מְגֻנָּה מְאוֹד אֵצֶל הָעוֹלָם, כְּשֶׁאֵין אָדָם קַיָּם בָּעִנְיָן שֶׁלּוֹ: כְּשֶׁהוּא אוֹמֵר הַיּוֹם דָּבָר, וּמִתְחָרֵט לְמָחָר, וְאֵינוֹ עוֹמֵד בְּדִבּוּרוֹ; כְּשֶׁהוּא נוֹדֵר לְהִתְעַנּוֹת, אוֹ לָתֵת צְדָקָה, אוֹ לִלְמֹד תּוֹרָה וּמִתְחָרֵט – שֶׁזֶּה רָעָה.
Y aunque sea bueno arrepentirse del mal, le conviene al hombre asentarse de modo que no tenga que cambiar de costumbre en costumbre ni de midá en midá. Y este es el bien supremo: que reflexione en su interior, examine cuáles son las buenas costumbres y las buenas midot, se conduzca según ellas, y pondere todo lo que vaya a hacer — si puede sostenerse en ello, entonces lo abraza. Y que no salte de una costumbre a otra, porque es una midá muy fea la del hombre voluble. Ese es despreciable ante todos, aun cuando salte de una buena midá a otra buena, porque no hay consistencia en sus asuntos y no se puede confiar en él.
וְאַף עַל פִּי שֶׁטּוֹב הַדָּבָר שֶׁמִּתְחָרֵט עַל הָרָעָה, טוֹב הוּא לָאָדָם לְהַעֲמִיד עַצְמוֹ שֶׁלֹּא יִצְטָרֵךְ לְשַׁנּוֹת מִמִּנְהָג לְמִנְהָג וּמִמִּדָּה לְמִדָּה. וְזוֹ הִיא תַּכְלִית הַטּוֹב: שֶׁיַּחְשֹׁב בְּנַפְשׁוֹ, וִיבָרֵר הַמִּנְהָג וְהַמִּדּוֹת הַטּוֹבוֹת, וּלְהַנְהִיג נַפְשׁוֹ בָּהֶן, וְיַחְשֹׁב עַל כָּל מָה שֶׁיַּעֲשֶׂה: אִם יוּכַל לַעֲמֹד בּוֹ – אָז יִתְפֹּס בּוֹ. וְאַל יְדַלֵּג מִמִּנְהָג לְמִנְהָג, כִּי מִדָּה מְגֻנָּה מְאוֹד הִיא מִי שֶׁהוּא הֲפַכְפַּךְ. וְהוּא נִבְזֶה לִפְנֵי הָעוֹלָם, אֲפִלּוּ הוּא קוֹפֵץ מִמִּדָּה טוֹבָה לְמִדָּה טוֹבָה, כִּי אֵין מַמָּשׁוּת בְּעִנְיָנָיו וְאֵין לִסְמֹךְ עָלָיו.
¡Hombre! Vuelve mientras tu arrepentimiento aún sirve de algo. Y no lo demores hasta que llegues a la tumba, porque entonces te arrepentirás, y para aquel arrepentimiento ya no habrá remedio.
בֶּן־אָדָם! שׁוּב בְּעוֹד שֶׁהַחֲרָטָה שֶׁלְּךָ מוֹעֶלֶת. וְאַל תְּאַחֵר עַד בּוֹאֲךָ לַקֶּבֶר, כִּי אָז תִּהְיֶה מִתְחָרֵט, וְאֵין תַּקָּנָה לַחֲרָטָה הַהִיא.
Si obraste contra tu prójimo, arrepiéntete y ve a apaciguarlo. Y si tu prójimo faltó contra ti y se arrepiente, acéptalo. Aun cuando dudes de si se arrepiente en su corazón, con tal de que se justifique ante ti, acéptalo. Si lo reprendiste con palabras duras hasta el punto de que te aborrece, al modo en que dijo David «con los que se alzan contra Ti riño» (Tehilim 139:21), no te arrepientas de aquella riña. Porque si te arrepientes y le pides perdón, entonces él se afianzará en su error.
אִם עָשִׂיתָ דָּבָר כְּנֶגֶד חֲבֵרְךָ – הִתְחָרֵט וְתֵלֵךְ וּתְרַצֵּהוּ. וְאִם חֲבֵרְךָ פָּשַׁע נֶגְדְּךָ וּמִתְחָרֵט – קַבְּלֵהוּ. אֲפִלּוּ אִם סָפֵק לְךָ אִם מִתְחָרֵט בְּלִבּוֹ, רַק שֶׁהוּא מְנַקֶּה עַצְמוֹ נֶגְדְּךָ – קַבְּלֵהוּ. אִם הֹכַחְתָּ אוֹתוֹ בִּדְבָרִים קָשִׁים עַד שֶׁהוּא שׂוֹנַאֲךָ, כְּדֶרֶךְ שֶׁאָמַר דָּוִד (תהלים קלט כא): ״וּבִתְקוֹמְמֶיךָ אֶתְקוֹטָט״ – אַל תִּתְחָרֵט עַל אוֹתָהּ קְטָטָה. כִּי אִם תִּתְחָרֵט וּתְבַקֵּשׁ מִמֶּנּוּ מְחִילָה – אָז יִתְחַזֵּק בְּטָעוּתוֹ.
El arrepentimiento es camino hacia todas las buenas obras: si pasa el tiempo ocioso, apartado de las palabras de la Torá, que se arrepienta de esa desidia y ponga su corazón en ocuparse de la Torá con todas sus fuerzas. Si no se esforzó por orar con gran kavaná, que se arrepienta y piense: ¿qué he hecho? ¡Cuando podía adquirir la vida del Olam Habá, me ocupé en vanidades! Y si ha llegado a viejo, que se arrepienta muchísimo de que sus días pasaran sin el servicio del Creador, bendito sea.
הַחֲרָטָה הִיא דֶּרֶךְ לְכָל הַמַּעֲשִׂים הַטּוֹבִים: אִם הוֹלֵךְ בָּטֵל מִדִּבְרֵי תוֹרָה – יִתְחָרֵט עַל הַבִּטּוּל, וְיִתֵּן לִבּוֹ לַעֲסֹק בַּתּוֹרָה בְּכָל יְכָלְתּוֹ. אִם לֹא נִתְחַזֵּק לְהִתְפַּלֵּל בְּכַוָּנָה גְּדוֹלָה – יִתְחָרֵט וְיַחְשֹׁב: מֶה עָשִׂיתִי? בְּשָׁעָה שֶׁהָיָה לִי לִקְנוֹת חַיֵּי הָעוֹלָם הַבָּא עָסַקְתִּי בַּהֲבָלִים! וְאִם הִגִּיעַ לְיָמִים, יִתְחָרֵט מְאוֹד אֲשֶׁר עָבְרוּ יָמָיו בְּלֹא עֲבוֹדַת הַבּוֹרֵא יִתְבָּרַךְ.
Toma en tu mano esta gran regla: reflexiona en tu corazón sobre cada cosa que hiciste, y sobre cada mitzvá en la que no fuiste cuidadoso. Arrepiéntete de cada una por separado, y piensa y riñe en tu corazón: ¿cómo no me afané por hacer la voluntad de mi Creador, bendito sea? ¿Y cómo abandoné las palabras de los sabios y sus buenas enseñanzas? Resulta, pues, que el arrepentimiento es una gran reparación para todas las mitzvot.
כְּלָל גָּדוֹל תִּקַּח בְּיָדְךָ: תַּחְשֹׁב בִּלְבָבְךָ עַל כָּל דָּבָר שֶׁעָשִׂיתָ, וְעַל כָּל מִצְוָה שֶׁלֹּא נִזְהַרְתָּ בָּהּ. תִּתְחָרֵט עַל כָּל אֶחָד בִּפְנֵי עַצְמוֹ, וְתַחֲשֹׁב וְתִתְקוֹטֵט בְּלִבְּךָ: אֵיךְ לֹא רָדַפְתִּי לַעֲשׂוֹת רְצוֹן בּוֹרְאִי בָּרוּךְ הוּא? וְאֵיךְ עָזַבְתִּי דִּבְרֵי חֲכָמִים וּמוּסְרֵיהֶם הַטּוֹבִים? נִמְצָא, הַחֲרָטָה הִיא תִּקּוּן גָּדוֹל לְכָל הַמִּצְווֹת.